Het beeld van een ‘nieuw’, gematigder regime in Iran, zoals beschreven door Donald Trump, staat ver af van de realiteit die door analisten en diplomatieke bronnen wordt beschreven. Ondanks leiderschapsverliezen en herschikkingen blijft het machtssysteem in Teheran grotendeels onveranderd – en lijkt het in verschillende gevallen zelfs nog strenger, meer gemilitariseerd en minder bereid tot compromissen.
De term ‘regimeverandering’ veronderstelt iets veel diepers dan de vervanging van leiders. Het betekent het veranderen van de manier van regeren, de instellingen en de ideologie van de macht. Dit is in Iran niet gebeurd. De Islamitische Republiek, opgericht na de Iraanse Revolutie, blijft opereren onder dezelfde autoritaire structuur. De macht vloeit nog steeds voort uit de opperste leider en het veiligheidsapparaat, terwijl sleutelfiguren zoals president Massoud Pezeskian op hun post blijven. De opkomst van Mojtaba Khamenei aan de top van de hiërarchie betekent geen breuk, maar een voortzetting – en inderdaad met sterkere banden met de militaire kern van het regime.
Als er iets is veranderd, is het wel de balans binnen het regime zelf. De oorlog lijkt de meer geharde, militaire vleugels te versterken, die daarin een centrale rol spelen bij de Islamitische Revolutionaire Garde. Maar dit was een proces dat vóór de oorlog was begonnen en werd versneld. De theocratie van de mullahs maakt plaats voor het leger. En dit betekent geenszins een versoepeling van de repressiemechanismen of het klimaat van terreur. Integendeel, de zaken lijken steeds erger te worden.
Vervangingen brengen geen ‘nieuwe mensen’ met een andere filosofie binnen, maar kaderleden uit dezelfde ideologische en operationele omgeving – vaak radicaler door oorlog. Zoals analisten opmerken, wordt het regime ‘minder bereid tot compromissen en steeds directer verbonden met het militaire apparaat’.
De grootste verandering vindt plaats in de houding ten opzichte van de samenleving zelf. Er zijn steeds meer schattingen dat de nieuwe machtsstructuur de repressie zal intensiveren. Recente executies, massa-arrestaties en de gewelddadige onderdrukking van demonstraties laten een macht zien die opereert in termen van ‘overleving’. De boodschap is duidelijk: geen tolerantie voor bedreigingen van binnenuit. Tegelijkertijd wordt de controle op informatie versterkt: censuur, internetblokkades en uitgebreide surveillance vormen een omgeving die nog geslotener is dan voorheen.
De kern van het Iraanse systeem is een vaste strategie: het overleven van het regime, zelfs onder extreme druk. Deze doctrine – gevormd na de oorlog tussen Iran en Irak en versterkt in de afgelopen decennia – geeft prioriteit aan uithoudingsvermogen, niet noodzakelijkerwijs aan de overwinning. Iran mag dan verliezen hebben geleden op het gebied van de militaire infrastructuur, het land beschikt nog steeds over cruciale machtsinstrumenten: van de controle over strategische problemen zoals de Straat van Hormuz tot het vermogen om in eigen land te onderdrukken.
Een ander cruciaal element is de mogelijke verharding van de houding ten aanzien van het nucleaire programma. Nu het regime het gevoel heeft dat het weinig te verliezen heeft, zijn analisten van mening dat het verwerven van een kernwapen kan worden gezien als de enige geloofwaardige garantie voor afschrikking. De logica is simpel: kernwapenstaten – zoals Noord-Korea – vermijden directe militaire aanvallen.
Uitspraken over een ‘regimeverandering’ zijn in strijd met de gegevens ter plaatse. Aan de ene kant lijkt Washington het Iraanse leiderschap te hebben verzwakt. Aan de andere kant blijft het systeem dat hij probeerde te veranderen overeind. Dit creëert een strategisch dilemma: als de VS zich terugtrekt, versterkt dit het verhaal van de Iraanse veerkracht. Als ze doorgaan, lopen ze het risico verwikkeld te raken in een oorlog zonder duidelijk einde. Het antwoord is minder indrukwekkend dan de retoriek: het is geen nieuw regime, maar hetzelfde systeem – meer gewond, achterdochtiger en wreder. En misschien juist daardoor gevaarlijker.
