De recente protesten in Iran behoren tot de grootste in jaren en hebben de vorm aangenomen van een opstand tegen het regime, waarbij Ayatollah Ali Khamenei geconfronteerd wordt met de grootste bedreiging voor de Islamitische Republiek sinds de invasie van Irak in 1980. De reactie van de mullahs was overweldigend, waarbij duizenden demonstranten omkwamen, hoewel het exacte dodental onduidelijk blijft. Andersdenkenden waren van mening dat het regime op instorten stond, wat niet alleen niet gebeurde, maar dat de moeilijkheid van de val ervan een van de redenen lijkt te zijn geweest waarom de Amerikaanse president Donald Trump zich, althans voorlopig, heeft teruggetrokken van een aanval op Iran.
Het voortbestaan van het regime, ondanks zijn duidelijk verzwakte positie, al in de zomer, toen het de Israëlische en Amerikaanse bombardementen te verduren kreeg, wordt toegeschreven aan zijn wortels en veerkracht, aan de gefragmenteerde oppositie, aan de beperkte buitenlandse interventie en natuurlijk aan de toewijding van de Islamitische Revolutionaire Garde, die de sleutel vormden tot de onderdrukking van de protesten. Het is een berucht orgaan dat onder Khamenei is uitgegroeid tot een opgeblazen financieel imperium met invloed op de rechterlijke macht.
De tentakels van de Revolutionaire Garde zijn overal, van banken en de bouwsector tot de zwarte markt en smokkelwaar, die gedijt onder westerse sancties, waaronder alcohol en drugs, en meer recentelijk cryptocurrencies. In het buitenland heeft de Revolutionaire Garde een ‘machtsprojectie’ op zich genomen, waarbij ze een netwerk van geallieerde strijdkrachten in Gaza, Libanon, Irak en Jemen hebben opgebouwd, terwijl ze ook de leiding hebben genomen over het ballistische rakettenprogramma van het land.
Natuurlijk, net zoals Khamenei verzwakt is door de protesten, is de Revolutionaire Garde verzwakt door de Israëlische en Amerikaanse invallen van afgelopen zomer, waarbij veel van hun leiders omkwamen. En hun geschiedenis met Khamenei is onlosmakelijk met elkaar verbonden. “De Revolutionaire Garde maakt deel uit van de diepe staat in Iran en ze zijn aanzienlijk op elkaar afgestemd”, zegt Iran-expert Sanam Vakil. “Ze zijn dankzij de zegen van Khamenei in macht en invloed gegroeid, ze hebben deelgenomen aan het politieke leven en hebben meer invloed. Ze zijn samen opgegroeid, als je wilt.”
Het regime liet de protesten een paar dagen duren voordat het gewelddadig reageerde, aanvankelijk met behulp van reguliere veiligheidstroepen, voornamelijk de politie. Maar op 3 januari zagen we een verandering in de retoriek en houding van het regime: Khamenei verklaarde dat de ‘rellen’ ‘op hun plaats moesten worden gezet’, terwijl leden die verbonden zijn aan de Islamitische Revolutionaire Garde verklaarden dat de ‘tolerantie’ voorbij was en dat de staat niet ‘zou toegeven aan de vijand’ – een duidelijk keerpunt in de repressie. Op 8 januari legden de Iraanse autoriteiten een volledige black-out van internet en telecommunicatie op, en het doden van demonstranten in de ‘duisternis’ escaleerde.
Na de onderdrukking van de protesten, en in ieder geval voorlopig, patrouilleren de Revolutionaire Garde samen met de Basij-troepen door alle steden van Iran. De algemene trend die we zien is dat er wordt geprobeerd angst bij de burgers te zaaien en tegelijkertijd de rouw te bewapenen, omdat families de lichamen van hun dierbaren niet uit mortuaria mogen halen of begraven. Tegelijkertijd zouden de Iraniërs echter weer de straat op kunnen gaan, volgens analisten van het Institute for the Study of War (ISW), om drie redenen: de grote mobilisatie van veiligheidstroepen die worden gebruikt om de protesten te onderdrukken, het wordt als moeilijk beschouwd om de economische redenen aan te pakken die Iraniërs überhaupt op straat brachten, en Iraanse functionarissen nemen naar verluidt hun geld mee naar het buitenland, wat – afgezien van het verergeren van de liquiditeitscrisis – duidt op een gebrek aan vertrouwen in het banksysteem en op bezorgdheid over de toekomst van het regime.
Op basis van dit alles is de volgende vraag redelijk: hoe de volgende dag zich in Iran afspeelt. De oppositie hoopt misschien dat het einde van het regime in zicht is, maar er zijn verschillende redenen waarom zij deze crisis ook zou kunnen overleven. Buitenlands beleid verzamelt de feiten die de situatie in Iran op dit moment bepalen: de Islamitische Republiek verschijnt samenhangend en verenigd onder leiding van Khamenei, hoewel er geruchten gaan over meningsverschillen en een klimaat van ontevredenheid tegen de opperste leider binnen de rangen van het regime. Hoewel de meerderheid van de Iraniërs het regime verafschuwt, hebben de mullahs er nog steeds één aanzienlijk draagvlak, terwijl ze tegelijkertijd leiding geven aan honderdduizenden gewapende supporters. Veel delen van de Iraanse samenleving maken zich zorgen over de instabiliteit en de chaos, zoals de oligarchen en de rijken, ze hebben besloten zich niet tegen het regime te verzetten. Ook al is hij gewond, het regime zou kunnen overleven binnen een verzwakte staat en de rebellie zou zelfs kunnen uitmonden in gewapende burgeroorlog, vooral gezien het aantal Iraniërs dat door de Revolutionaire Garde is afgeslacht. De fragmentatie van de Iraanse oppositie heeft ook positief gewerkt voor het regime. De verbannen zoon van de afgezette Iraanse sjah, Reza Pahlavi, is misschien op sociale media naar voren gekomen als oppositieleider, maar ter plaatse is de realiteit anders. Iran is een diverse natie met 92 miljoen inwoners, en hoewel Pahlavi een aanzienlijke steunbasis heeft in Iran, heeft hij geenszins de steun van de meerderheid van de Iraniërs binnen of buiten Iran. Pahlavi heeft ook bewezen een leider te zijn die verdeeldheid zaait, die vecht vanuit de veiligheid van ballingschap en niet in staat wordt geacht eenheid te bereiken.
Volgens analisten van het buitenlands beleid kan de Amerikaanse regering echter een cruciale rol spelen in Iran door het vermogen van het regime om het internet te blokkeren te belemmeren, wat kan worden gedaan door middel van cyberaanvallen. Hoe dan ook lijkt de mogelijkheid van een Amerikaanse aanval door de VS ook open te blijven – zij het verder weg. De afgelopen weken heeft de Amerikaanse president Donald Trump herhaaldelijk gedreigd met stakingen als Teheran zijn geweld voortzet. Donderdag liet hij echter doorschemeren dat de moorden waren gestopt, wat een venster opende voor de-escalatie. Tegelijkertijd oefenden de Golflanden grote druk uit om een militair conflict te vermijden, waarbij ze waarschuwden voor ernstige gevolgen voor de veiligheid en economie van de regio.
