De rampzalige nederlaag van Napoleons Russische campagne van 1812 in Rusland wordt beschouwd als een van de grootste militaire mislukkingen aller tijden. Er waren verschillende redenen waarom de voorheen effectieve militaire strategie van Napoleon in Rusland mislukte. Het waren vooral logistieke problemen, en niet de nederlagen op het slagveld, die het Franse leger decimeerden. Van de ongeveer een half miljoen soldaten die Rusland binnenvielen, overleefden minder dan 100.000. Naast honger en kou werd ziekte als een veelvoorkomende doodsoorzaak beschouwd. Uit historische documenten blijkt dat veel soldaten aan tyfus leden.
Een nieuwe studie, gepubliceerd in het tijdschrift Current Biology, doet dit feit echter in twijfel trekken. Een team onder leiding van professor Nicolas Radkovan van het Franse Institut Pasteur onderzocht genetisch materiaal van de overblijfselen van Franse soldaten. Ze vonden geen sporen van tyfus, maar van andere ziekten. Het team onderzocht de skeletten van 13 Franse soldaten in Vilnius, Litouwen in 2002 door een team van de Universiteit van Marseille. Vilnius bevond zich op dat moment op de terugtrekkingsroute van het Franse leger. Het team vond bruikbaar DNA in de tanden van de soldaten, maar het DNA was in een te slechte staat om te worden gebruikt door standaardmethoden zoals de polymerasekettingreactie (PCR), die ook wordt gebruikt om te testen op coronavirus.
Hoewel eerdere studies PCR hadden gebruikt om de overblijfselen van Franse soldaten uit de Russische campagne te analyseren, waarbij bewijs werd gevonden voor de ziekteverwekker Bartonella quintana, die hoge koorts veroorzaakt, trekt de nieuwe studie deze resultaten in twijfel. “Oud DNA valt uiteen in zeer kleine fragmenten die te klein zijn voor PCR”, legt onderzoeksleider Dr. Raskovan uit.
Het team van Raskovan gebruikte een aanpak die samen met de Universiteit van Tartu, Estland, was ontwikkeld en die fylogenetische methoden gebruikt om afstammingsrelaties in genetisch materiaal te bepalen. “Met onze methode kunnen we een breder scala aan DNA-bronnen vastleggen op basis van deze zeer korte oude sequenties”, zegt Raskovan. En het team vond geen bewijs van tyfus of de ziekteverwekker Bartonella quintana. In plaats daarvan werden sporen van de ziekteverwekkers Salmonella enterica en Borrelia recurrentis gedetecteerd. De eerste veroorzaakt paratyfus, een minder ernstige ziekte dan tyfus, maar veroorzaakt hoge koorts van meer dan 40 graden die tot drie weken kan duren. Het Borrelia recurrentis-virus veroorzaakt terugkerende koortsaanvallen. Voor patiënten waren de twee ziekten blijkbaar onafscheidelijk. Beiden vertoonden hoge koorts, uitputting en spijsverteringsproblemen.
De mate waarin deze twee ziekteverwekkers hebben bijgedragen aan de sterfte onder de soldaten kan niet met zekerheid worden vastgesteld, aangezien slechts 13 soldaten op een totaal van 300.000 slachtoffers van de Russische campagne zijn onderzocht. Wat wel duidelijk is, is dat deze ziekten levensbedreigend waren voor soldaten die al verzwakt waren door kou en honger. Tot verbazing van het onderzoeksteam behoorde de Borrelia recurrentis-bacterie die ze ontdekten tot een stam die 2000 jaar eerder wijdverspreid was in het oude Groot-Brittannië uit de ijzertijd. Deze soort lijkt millennia lang te hebben overleefd, tot de tijd van Napoleon, terwijl alle soorten die tegenwoordig bekend zijn tot een andere lijn behoren.
“Dit toont de kracht aan van oude DNA-analyse om de geschiedenis van infectieziekten te onthullen die we niet zouden kunnen reconstrueren met moderne monsters”, zegt Raskovan. “Het is heel spannend om met de technologie van vandaag iets te ontdekken en te diagnosticeren dat 200 jaar lang verborgen was gebleven”, zegt hij. Hoe dan ook bevestigt het onderzoek dat een ziekte een rol heeft gespeeld bij de catastrofale mislukking van de veldtocht van Napoleon, waarvan de gevolgen de Franse keizer slechts twee jaar later tot aftreden dwongen.
