Van brandstofvouchers tot de crisis van alles: de wereld herbeleeft de nachtmerrie van de jaren zeventig
Iets meer dan een maand na het uitbreken van de oorlog in Iran verspreidt de olieschok zich met zo’n snelheid en intensiteit naar de wereldeconomie dat deze verandert in een crisis van alles. De bijna volledige verlamming van de stromen uit de Straat van Hormuz drijft niet alleen de brandstofprijzen op; het ontwricht de productieketens, veroorzaakt tekorten aan belangrijke materialen en dreigt zowel de groei als de consumptie onder druk te zetten.
En nu de reserves die vóór de oorlog al onderweg waren, opraken, groeit de angst dat de wereldeconomie een omslagpunt nadert dat gevaarlijk doet denken aan de jaren zeventig. Olie is niet alleen een grondstof. Het is de basis van vrijwel elke moderne productie. En dit is precies de reden waarom de crisis zo snel aan de raffinaderijen en benzinestations ontsnapt en het dagelijks leven binnendringt.
Het tekort aan uit aardolie afkomstige grondstoffen begint domino-effecten te veroorzaken: kunststoffen worden schaars, de verpakkingsprijzen rijzen de pan uit en zelfs cruciale medische materialen staan onder druk. In sommige Aziatische landen die zich in de frontlinie van de schok bevinden, beginnen de tekorten het gedrag van regeringen en burgers al te veranderen – van beperkingen op het gebruik van plastics tot zorgen over voortdurende behandelingen die afhankelijk zijn van petrochemicaliën.
Achter de stijging van de prijzen schuilt een dieper probleem: tekorten aan materialen zoals nafta – een belangrijke grondstof voor het maken van kunststoffen en synthetische stoffen. In tegenstelling tot ruwe olie zijn er geen voldoende strategische reserves en geen gemakkelijke alternatieven. Dit betekent dat de druk rechtstreeks op de industrie wordt overgedragen. Fabrieken beperken de productie, bedrijven komen hun contracten niet na en de kosten worden geleidelijk doorberekend over het hele spectrum van producten – van voeding tot elektronica.
Zoals bij bijna elke grote verstoring van de wereldeconomie is Azië de eerste die de dupe wordt – en wat daar gebeurt dient als waarschuwing voor wat gaat komen. Nu de laatste energietransporten die vóór de oorlog zijn gelanceerd hun bestemming bereiken, begint de ware leegte zich nu te openbaren. Analisten hebben het over een “opeenvolgende crisis” die zich geografisch voortbeweegt en geleidelijk Europa en vervolgens de Verenigde Staten treft. Het Internationale Monetaire Fonds heeft al gewaarschuwd dat het resultaat van deze combinatie – dure energie, tekorten en druk op de aanbodketens – onvermijdelijk een hogere inflatie en een lagere groei zal zijn.
De ernst van de situatie komt tot uiting in het feit dat regeringen maatregelen overwegen die tot voor kort ondenkbaar werden geacht. Op de Filippijnen is een nationale energienoodtoestand uitgeroepen, waarbij brandstofbesparende maatregelen, vierdaagse werkweken en beperkingen op het energieverbruik worden toegepast, en zelfs scenario’s voor uitdeling worden overwogen omdat de reserves gevaarlijk onder druk komen te staan. Tegelijkertijd zijn landen als Indonesië en India al overgegaan op vormen van brandstofrantsoenering en het verleggen van energiebronnen naar kritieke sectoren, terwijl elders verkeersbeperkingen, kortere werkweken en gedwongen bezuinigingsmaatregelen worden opgelegd. In Europa bereidt de Commissie zich voor op een langdurige schok en laat zelfs de crisis open mogelijkheid van een tankticket. Tegelijkertijd vragen Duitsland, Oostenrijk, Italië, Spanje en Portugal erom het heffen van belasting op overwinsten van energiebedrijven.
Historische analogieën keren met volharding terug. In de jaren zeventig leidden olieschokken tot stijgende inflatie, een diepe recessie en politieke omwentelingen die een tijdperk markeerden. Tegenwoordig zijn de overeenkomsten duidelijk, maar er zijn ook cruciale verschillen. De afhankelijkheid van de wereldeconomie van complexe en onderling verbonden toeleveringsketens is veel groter, waardoor de schokoverdracht sneller en wijdverbreider wordt. Het hoofd van het Internationaal Energieagentschap, Fatih Birol, heeft het al over de grootste bedreiging voor de energieveiligheid in de geschiedenis. En dat gaat niet alleen over energie – het gaat over het functioneren van de hele wereldeconomie.
Het meest zorgwekkende scenario begint vorm te krijgen: een wereld waarin de prijzen stijgen maar de groei vertraagt. Bedrijven snijden de productie of stellen investeringen uit. Consumenten zien de kosten van levensonderhoud overal stijgen – van energie tot basisgoederen. En overheden beschikken over steeds minder instrumenten om de schok op te vangen. Deze combinatie heeft een naam: stagflatie. En dat is precies wat de jaren zeventig kenmerkte.
En toch is er te midden van deze onrust ook een versnelling zichtbaar. De energiecrisis fungeert als katalysator voor de transitie naar alternatieve energievormen. De vraag naar elektrische voertuigen, zonne-energiesystemen en opslagtechnologieën groeit aanzienlijk naarmate landen en consumenten zoeken naar manieren om hun afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen. In tegenstelling tot de jaren ’70 is er deze keer een uitweg. Maar het is niet onmiddellijk en ook niet zonder kosten.
De vraag is niet of de crisis zich zal verdiepen. Uit gegevens blijkt dat dit al het geval is. De vraag is of de wereldeconomie een crisis kan weerstaan die zich niet beperkt tot één sector, maar die alles doordringt – van energie tot voedsel, van industrie tot het dagelijks leven. Want deze keer is het niet alleen een oliecrisis. Het is een crisis die alles raakt.
