Het Westen dacht dat massale uitzettingen van Russische diplomaten en sancties de stroom van kritische technologie naar Moskou zouden stoppen. Maar Vladimir Poetin heeft al een nieuwe achterdeur gevonden – in Japan. Volgens een uitgebreid onderzoek van de New York Times is Tokio een belangrijk knooppunt geworden voor een geheim Russisch militair inlichtingennetwerk (GRU) dat de Russische oorlogsmachine voorziet van microchips, elektronische componenten en technologie voor tweeërlei gebruik die nodig is om raketten en drones te bouwen.
De kern van dit netwerk wordt gevormd door een weinig bekende eenheid van de Russische militaire inlichtingendienst (GRU), bekend als het 20e Directoraat. Haar agenten opereren onder het mom van diplomaten of zakenlieden en zijn belast met het verwerven van technologie voor tweeërlei gebruik. Officieren van de eenheid organiseren de aankoop van gevoelige apparatuur, zetten transportnetwerken op en zorgen ervoor dat de goederen uiteindelijk Rusland bereiken, ondanks beperkingen opgelegd door het Westen.
Een belangrijke rol in dit netwerk wordt toegeschreven aan Maxim Vladimirovitsj Filchenkov, die optreedt als werknemer van de staatsluchtvaartmaatschappij Aeroflot. Achter deze professionele status gaat een ervaren GRU-officier schuil, die in 2024 de taak op zich nam om de activiteiten van het 20e directoraat in Japan te organiseren. Ironisch genoeg liggen de kantoren van Aeroflot in Tokio op een steenworp afstand van de Japanse Nationale Politie, die ook verantwoordelijk is voor spionagezaken.
Japan blijkt een ideale omgeving te zijn voor dergelijke activiteiten, ondanks zijn politieke steun voor Oekraïne. Het land heeft relatief beperkte contraspionagecapaciteiten en minder strenge wetgeving dan andere westerse landen. Bovendien is Japan een van de grootste producenten ter wereld van geavanceerde elektronische componenten, waardoor het aantrekkelijk is voor netwerken die sancties omzeilen.
De apparatuur wordt vaak niet rechtstreeks naar Rusland getransporteerd, maar via derde landen als tussenstations. Een van deze tussenstations is het Japanse bedrijf Proco Air, dat actief is in vrachtvervoer naar landen waar Aeroflot nog actief is. Het bedrijf ontkent dat het de sancties heeft overtreden of op de hoogte was van enige connectie die Filchenkov had met de Russische inlichtingendiensten.
Het belang van dit netwerk komt zelfs tot uiting op de slagvelden. Na een Russische raketaanval in Kiev werden Japanse componenten gevonden in de wrakstukken van een Kh-101-raket. Oekraïense autoriteiten schatten dat ongeveer 90% van de Russische raketten en drones componenten uit Japan bevatten.
Kiev heeft herhaaldelijk de Japanse regering gewaarschuwd voor de bevindingen van hun onderzoek. Oekraïne heeft bewijs geleverd van tientallen Japanse componenten die in Russische wapensystemen zijn aangetroffen. Fabrikanten als NEC, Panasonic en Toshiba verzekeren echter dat zij het sanctieregime volledig naleven en geen doelbewuste export naar Rusland hebben gedaan.
Japan heeft Oekraïne gesteund door sancties op te leggen aan Moskou en militair materieel te sturen. De regering heeft ook maatregelen genomen om de inlichtingendiensten te versterken en de controles op de export van gevoelige technologie aan te scherpen. Maar het onderzoek van de New York Times toont aan dat Rusland blijft profiteren van mazen in het internationale handelssysteem om cruciale componenten te verkrijgen.
Vier jaar na het begin van de oorlog blijkt dat de effectiviteit van sancties afhangt van hoe goed ze geheime netwerken kunnen afschrikken die opereren achter bedrijfsfronten, handelsroutes en ogenschijnlijk legitieme transacties. Het onderzoek van de New York Times werpt een licht op hoe Japan een paradijs werd voor Poetin en zijn spionnen, microchips en Aeroflot.
