Het kostte Donald Trump slechts zes dagen om de wereld opnieuw te ordenen. Op de zevende konden de voormalige bondgenoten van Europa hopen op een pauze. Hij volgde niet. Vanaf het moment dat hij dreigde met tarieven en zelfs met het gebruik van geweld om Groenland te verwerven, doorbrak Trumps gedrag de laatste taboes van het Westen, aldus CNN. Zo werd duidelijk dat de regels van de oude wereldorde terzijde waren geschoven. ‘Een breuk, geen transitie’, zoals de Canadese premier Mark Carney het botweg verwoordde.
In plaats daarvan ontstaat een hardere en meer onvoorspelbare omgeving waarin de sterksten de overhand hebben en waar een van de hoekstenen van de oude wereld – het schijnbaar onbreekbare trans-Atlantische vertrouwen – lijkt te zijn afgebrokkeld.
Trump had in 2019 al duidelijk gemaakt dat hij geïnteresseerd was in Groenland. Maar het was de daling van het aantal dreigementen met intimidatie tegen een NAVO-bondgenoot vorige week die Europa in een echte shock bracht, merkt CNN op. ‘Op de een of andere manier gaan we Groenland veroveren’, zei de Amerikaanse president, zelfs als dat betekende dat we het ‘op de moeilijke manier moesten doen’.
Emmanuel Macron beschreef het klimaat als escalerend met “dreigingen van invasie en dreigingen met tarieven”, terwijl de Poolse premier Donald Tusk openlijk sprak over “verzoening” – een term met een zware historische lading voor Europa. “Europa kan niet zwak zijn, noch tegenover zijn vijanden, noch tegenover zijn bondgenoten”, benadrukte hij.
“Er is een nieuwe realiteit gecreëerd – vaak uiterst onstabiel”, zei een hoge Europese diplomaat, verwijzend naar de “zeer onorthodoxe retoriek van de Amerikaanse regering”.
Sinds januari 2025 heeft Trump herhaaldelijk de grenzen van de betrekkingen met Europa op de proef gesteld: door retoriek aan te nemen die vaak samenvalt met die van Vladimir Poetin, de hulp aan Oekraïne in te trekken, tarieven op te leggen aan nauwe partners en publieke aanvallen te lanceren. Na een nachtelijke topconferentie in Brussel merkte Antonio Costa, voorzitter van de Europese Raad, op dat iedereen het erover eens was dat de betrekkingen met partners moeten worden beheerst door “respect en beleefdheid” – een duidelijk tegenwicht voor de stijl van het Witte Huis.
Voor velen was de conclusie inmiddels onvermijdelijk: de VS zijn niet langer de vanzelfsprekende vriend en betrouwbare bondgenoot. “De transatlantische betrekkingen hebben een zware klap gekregen”, zei het hoofd van de Europese diplomatie Kaya Kalas. Nog botweg zei de voormalige voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, tegen CNN dat de relatie “zoals we die al tientallen jaren kennen, voorbij is”.
Geconfronteerd met de ambities van Trump werd Europa geconfronteerd met een lastig dilemma: weerstand of onderwerping. “Verzoening levert geen resultaten op, alleen maar vernedering”, zei Tusk. De Belgische premier Bart de Wever sprak in Davos over het verschil tussen een ‘gelukkig subject’ en een ‘ongelukkige slaaf’.
Uit discussies in de Europese corridors blijkt dat regeringen nu dichter bij elkaar komen over de noodzaak van een grotere onafhankelijkheid van de grillen van het Witte Huis, vooral in de defensiesector. Tegelijkertijd nemen ze afstand van de strategie van vleierij en het zogenaamde ‘Trump-gefluister’ dat 2025 kenmerkte. Op het World Economic Forum in Davos noemde Macron de Amerikaanse tarieven “fundamenteel onaanvaardbaar” en voegde er nadrukkelijk aan toe: “Wij geven de voorkeur aan respect boven pestkoppen.”
Ondanks de opluchting die de recente de-escalatie rond Groenland teweegbrengt, geloven maar weinigen in Brussel dat de wereld zal terugkeren naar de vorige status quo. Er blijven bedreigingen bestaan: Rusland voert zijn aanvallen op Oekraïne op, de Oostzee maakt zich zorgen over de onderzeese infrastructuur en de dreigingen uit het Midden-Oosten en China zijn niet verdwenen. Tegelijkertijd weet Europa dat het nog niet klaar is om een langdurig conflict met Rusland alleen het hoofd te bieden. Daarom kiezen verschillende landen, ondanks de hardere retoriek, voor een voorzichtigere toon. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz zei dat hij “dankbaar” was voor de verandering van gedachten van Trump, terwijl de Baltische staten zich onopvallend hielden. “Samenwerking moet het sleutelwoord zijn, niet confrontatie”, zei de Litouwse president Gitanas Nausenda. Maar zelfs de meest ingetogen stemmen erkennen dat er iets fundamenteels is veranderd.
