Duitsland denkt ‘het ondenkbare’: Winkels open op zondag
Op een zondag in Berlijn lopen twee politieagenten door de deur van een kleine supermarkt. Ze zijn niet op zoek naar dieven of illegale producten. Ze controleren of de eigenaar ingeblikt voedsel verkoopt. Een paar minuten later vertrekt de 23-jarige Bedran Gunes met een boete van 2.500 euro. Zijn “misdrijf” is dat hij houdbare levensmiddelen op zondag verkocht, overtreden een van de strengste regels van de Duitse markt.
“Ik blijf het doen, omdat ik anders zou sluiten”, zegt de jonge winkelier tegen de Wall Street Journal, die ervan uitgaat dat ongeveer 40% van de wekelijkse omzet plaatsvindt op zondag. Het incident weerspiegelt een paradox van het moderne Duitsland, merkt de WSJ op: terwijl de meeste Europese landen zevendaagse detailhandelsactiviteiten hebben ingevoerd, beschouwt Europa’s grootste economie de zondag nog steeds als een bijna absolute commerciële feestdag.
De timing is geen toeval. De Duitse economie is sinds 2019 feitelijk stabiel gebleven, terwijl de sector onder sterke druk staat van de Amerikaanse tarieven en de intensivering van de concurrentie van China. Duizenden banen gaan verloren en het consumentenvertrouwen blijft zwak.
Binnen deze omgeving zoekt de regering van kanselier Friedrich Mertz naar alle mogelijke maatregelen die de consumptie kunnen stimuleren. Een van de ideeën die worden besproken is de geleidelijke versoepeling van de beperkingen op de zondagshandel. De regering heeft onlangs voorgesteld om langere openingstijden voor bakkerijen mogelijk te maken en gemeentelijke bibliotheken op zondag te openen. Maar in plaats van de druk te verlichten, heeft het voorstel het debat nog meer op gang gebracht, waarbij retailorganisaties opriepen tot volledige liberalisering van de markt, zoals gerapporteerd in het WSJ-rapport.
Het verbod op zondagshandel is geen eenvoudige arbeidsregeling. Het is gebaseerd op artikel 140 van de Duitse grondwet, waarin een bepaling uit de Weimarrepubliek was opgenomen. De bepaling karakteriseert zon- en feestdagen als “dagen rust van het werk en geestelijke verheffing”. In de praktijk zijn de meeste commerciële winkels genoodzaakt gesloten te blijven. Alleen bepaalde basisartikelen mogen worden verkocht, zoals brood, frisdrank, snacks, sigaretten en alcoholische dranken.
Het gevolg is dat elke zondag de winkelcentra en grote markten van Duitse steden vrijwel geheel leeg zijn, waardoor een imago ontstaat dat in geen enkele andere grote Europese economie te vinden is. De toepassing van het recht leidt vaak tot paradoxale situaties. Een winkel verkoopt misschien wel een blikje frisdrank of een blikje dat als een snelle snack wordt beschouwd, maar geen blikje bonen of verse pompoen, omdat deze als producten voor gewone maaltijden en niet voor onmiddellijke consumptie worden beschouwd.
Critici van de maatregel zijn van mening dat de beperking niet langer reageert op de moderne Duitse samenleving. “Duitsland is een seculiere staat. Als iemand naar de kerk wil, laat hem dan gaan. Als zij boodschappen wil doen, moet zij dat ook kunnen”, betoogt boekhandelaar en uitgever Martina Titel. Het standpunt van de Duitse Retail Association (HDE) is vergelijkbaar, die het onredelijk vindt om werknemers te beletten die willen werken, in een tijd waarin de economie op zoek is naar manieren om te herstellen.
Aan de andere kant benadrukken de vakbonden dat de zondagsfeestdag een fundamenteel sociaal en geen religieus recht is, en zij maken zelfs bezwaar tegen de uitzonderingen die sommige deelstaten toestaan tijdens grote evenementen. Duitse rechtbanken hebben herhaaldelijk geoordeeld dat de weinige zondagen waarop winkelen is toegestaan, verband moeten houden met een belangrijk cultureel of sportevenement en niet simpelweg moeten worden omgezet in dagen van commerciële activiteit.
Terwijl Duitsland nog steeds debatteert over de vraag of de aankoop van een boek of een zak friet op zondag moet worden toegestaan, hebben de meeste Europese landen de beperkingen al lang versoepeld. Frankrijk, Italië en verschillende andere economieën staan nu een veel bredere zondagsdetailhandel toe, met verschillende regels per regio of sector. Voor Duitsland gaat het echter niet alleen om de economie. Het maakt gebruik van een diepgeworteld begrip van de balans tussen werk, sociaal leven en vrije tijd. Daarom blijkt het afschaffen van een traditie die al meer dan een eeuw bestaat, zelfs nu de economische druk toeneemt, veel moeilijker dan de economische cijfers doen vermoeden.
