Een van de belangrijkste en meest controversiële overeenkomsten van het Amerikaanse buitenlandse beleid in het Midden-Oosten werd goedgekeurd door Donald Trump, waarmee groen licht werd gegeven voor de ontwikkeling van een nucleair programma in Saoedi-Arabië. Het akkoord, dat volgens Amerikaanse media een looptijd zal hebben van dertig jaar, kan opleveren contracten ter waarde van tientallen miljarden dollars bij Amerikaanse bedrijven om de banden tussen Washington en Riyad op beslissende wijze te versterken.
Tegelijkertijd creëert het echter een uiterst gevoelig precedent: laat de mogelijkheid open dat het in het rijk wordt gebouwd uraniumverrijkingsinstallatie, waardoor de angst ontstaat de deal kan fungeren als startpunt voor een nieuwe nucleaire race in het Midden-Oosten.
Het plan roept Amerikaanse bedrijven op om een centrale rol te spelen bij het bouwen van kernreactoren en de infrastructuur die nodig is voor het Saoedische programma. Uiteraard voorziet het programma officieel in de productie van kernenergie voor elektriciteit. Een van de grootste potentiële begunstigden wordt beschouwd Westinghouse elektrisch, die de AP1000-reactor produceert. Elk van deze eenheden kan produceren ongeveer 1.100 megawatt elektriciteit, voldoende vermogen om aan de behoeften te voldoen van een middelgrote stad of een groot AI-datacenter.
Voor de regering-Trump is de deal niet alleen een grote handelsmogelijkheid. Het maakt ook deel uit van de inspanningen om de Amerikaanse nucleaire industrie nieuw leven in te blazen aan het strategische doel om Rusland en China uit te sluiten van een programma van groot economisch en geopolitiek belang.
Het meest controversiële deel van de deal betreft de mogelijkheid om een uraniumverrijkingsfabriek te bouwen in Saoedi-Arabië. Amerikaanse en Saoedische functionarissen zullen dat wel doen een twee jaar durend gezamenlijk onderzoek uitvoeren, om te beoordelen of de uraniumverrijking binnen het koninkrijk commercieel haalbaar en noodzakelijk is voor zijn nucleaire programma. Als de studie positief is, zal de faciliteit gebouwd worden door Amerikaanse bedrijven met een ‘black box’-systeem. De technologie zal onder Amerikaanse controle blijven, zonder de gevoelige technische kennis die nodig is voor de werking en reproductie ervan aan Riyadh over te dragen.
De regering-Trump stelt dat daarbij de Verenigde Staten zij zullen het misbruik van verrijkt uranium kunnen voorkomen naar militaire toepassingen en het voorkomen van de opwerking van verbruikte splijtstof tot plutonium. In het geval dat Washington uiteindelijk de bouw van de fabriek afwijst, zal Saoedi-Arabië de komende tien jaar niet in staat zijn de verrijking op eigen kracht of met de hulp van een derde land voort te zetten.
Deze toezeggingen stellen de critici van de deal niet gerust, die daarvoor waarschuwen vreedzaam nucleair programma kan aanbieden in Saoedi-Arabië de knowhow en infrastructuur voor een toekomstige militaire optie. Kroonprins Mohammed bin Salman had in 2018 al verklaard dat als Iran een kernwapen verkrijgt, zijn land hetzelfde pad zal volgen. Deskundigen wijzen daarop de aanwezigheid van centrifuges en de ontwikkeling van gespecialiseerd wetenschappelijk personeel ze kunnen de tijd die een land nodig heeft om over te gaan van civiel gebruik van kernenergie naar het bouwen van een wapen aanzienlijk verkorten. Tegelijkertijd bestaat de vrees dat het akkoord druk zou kunnen uitoefenen op andere regionale machten, zoals Turkije, Egypte en zelfs de Verenigde Arabische Emiraten, om soortgelijke capaciteiten te eisen.
Een tweede kritieke kwestie betreft de status van inspecties. Saoedi-Arabië het Aanvullend Protocol van de Internationale Organisatie voor Atoomenergie niet heeft aanvaard, waardoor inspecteurs uitgebreide bevoegdheden krijgen om toegang te krijgen tot faciliteiten, gegevens en verdachte niet-aangegeven locaties. De regering-Trump beweert dat de bilaterale overeenkomst met Riyad daarin zal voorzien adequate controlemechanismen voor de faciliteiten die met Amerikaanse technologie zullen worden gebouwd. Critici merken echter op dat er bilaterale garanties zijn zij kunnen het internationale inspectiesysteem niet vervangen vooral in het geval van activiteiten die buiten Amerikaanse faciliteiten kunnen plaatsvinden.
De overeenkomst verschilt aanzienlijk van de overeenkomst die de Verenigde Staten in 2009 met de Verenigde Arabische Emiraten ondertekenden. Abu Dhabi heeft beloofd nooit in eigen land uranium te verrijken of verbruikte splijtstof op te werken, terwijl het wel strengere inspecties door de Internationale Organisatie voor Atoomenergie accepteert. Die overeenkomst werd door deskundigen gekarakteriseerd als de ‘gouden standaard’ van de internationale nucleaire samenwerking. Saoedi-Arabië heeft tot nu toe geweigerd soortgelijke toezeggingen te doen, met het argument dat het het recht heeft om de uraniumvoorraden die het denkt te hebben te exploiteren en een volledige binnenlandse nucleaire brandstofketen te ontwikkelen.
Waarom Riyadh kernenergie wil. OF Saoedi-Arabië stelt dat het nucleaire programma het is absoluut vredig en noodzakelijk om aan de groeiende energiebehoeften te voldoen. Het opwekken van elektriciteit uit kernreactoren zou het koninkrijk in staat stellen het olieverbruik in eigen land terug te dringen en meer vrij te maken voor de export, waardoor de overheidsinkomsten zouden stijgen. Het nucleaire programma maakt ook deel uit van het programma breder economisch transformatieplan van het land, waarbij Riyadh nieuwe industrieën probeert te creëren, technologische knowhow wil ontwikkelen en de afhankelijkheid van koolwaterstoffen wil verminderen.
De overeenkomst heeft ook één bijzonder kenmerk belangrijke politieke dimensie. OF De regering-Biden had nucleaire samenwerking aan elkaar gekoppeld mits Saoedi-Arabië zou zijn betrekkingen met Israël normaliseren en zou zich aansluiten bij de Verbonden van Abraham. Donald Trump Riyadh blijft nog steeds onder druk staan in deze richting maar stelt de erkenning van Israël niet als voorwaarde over de toegang van Saoedi-Arabië tot Amerikaanse nucleaire technologie. Deze optie wordt overwogen grote diplomatieke overwinning voor Mohammed bin Salman, die een van de belangrijkste strategische eisen van het koninkrijk veiligstelt, zonder zich te verplichten tot een onmiddellijke normalisering van de betrekkingen met Israël.
De timing van de overeenkomst versterkt de reacties nog meer. Washington zet Iran onder druk om zijn nucleaire programma drastisch in te perken en zijn voorraad hoogverrijkt uranium over te dragen, terwijl het aan zijn belangrijkste regionale rivaal om een geavanceerd civiel nucleair programma te ontwikkelen. Ambtenaren van de regering-Trump verwerpen de beschuldiging van dubbele standaarden, met het argument dat het verschil ligt in de controlemechanismen en het Amerikaanse toezicht. Critici daarentegen waarschuwen dat Riyadh dat in de toekomst wel zou kunnen doen claim de volledige controle over de faciliteiten of gebruik de kennis die Saoedische wetenschappers hebben opgedaan om een geheim programma te ontwikkelen.
De overeenkomst zal naar verwachting ter overweging aan het Congres worden voorgelegd, waar al ernstige bedenkingen worden geuit van beide partijen. De annulering ervan wordt echter als bijzonder moeilijk beschouwd. De tegenstanders zullen een gezamenlijke resolutie van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat moeten aannemen, en die kan ook nodig zijn tweederde meerderheid om een mogelijk presidentieel veto terzijde te schuiven. De overeenkomst zal naar verwachting worden ondertekend door de Amerikaanse minister van Energie Chris Wright en zijn Saoedische tegenhanger, Prince Abdulaziz bin Salman. Nu het Congres wordt opgeroepen om de exacte voorwaarden ervan onder de loep te nemen, wordt de deal een cruciale test: of Washington de Amerikaanse nucleaire industrie kan versterken en Rusland en China op afstand kan houden van Saoedi-Arabië, en tegelijkertijd de weg kan vrijmaken voor een gevaarlijke verspreiding van nucleaire technologie in het Midden-Oosten.
