Na het door de VS bemiddelde vredesakkoord staat de EU onder toenemende druk om haar rol in het Midden-Oosten te herdefiniëren. De Europese Commissie en het Europees Parlement hebben hun bereidheid uitgesproken om van humanitaire hulp over te stappen op een actievere politieke rol bij de wederopbouw en het bestuur na de oorlog in Gaza.
De EU-leden, diep verdeeld nadat de Palestijnse islamitische groepering Hamas Israël op 7 oktober 2023 aanviel, hopen nu het leiderschap te herwinnen bij de uitvoering van het vredesplan voor Gaza. Het veiligstellen van de vrede in Gaza zal “uiterst ingewikkeld” zijn, zei de hoge vertegenwoordiger van de Europese Unie voor buitenlandse zaken, Kaya Kalas. “Het vredesplan vereist aanzienlijke internationale steun om te kunnen slagen”, benadrukte hij, en Europa wil daar ten volle aan bijdragen.
Tijdens een officiële ceremonie in Egypte op 13 oktober ondertekenden de staatshoofden van de Verenigde Staten, Qatar, Egypte en Turkije een document dat bedoeld was om het huidige staakt-het-vuren onder het twintigpuntenplan van de Amerikaanse president Donald Trump te consolideren. De EU-leiders waren in brede kringen ingenomen met het vredesplan. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en voorzitter van de Europese Raad Antonio Costa gaven commentaar op de inspanningen en benadrukten het belang van een permanent staakt-het-vuren.
De wederopbouw van Gaza zal duur zijn: volgens schattingen zal minstens 55 miljoen ton puin uit de kuststrook moeten worden opgeruimd. Alleen al in de komende drie jaar kunnen deze kosten oplopen tot 17 miljoen euro. De EU pleit al lang voor de implementatie van de tweestatenoplossing, Palestijns en Israëlisch, als de enige manier om duurzame vrede in het Midden-Oosten te bereiken. Maar om dit te bereiken moet de Palestijnse Autoriteit, die momenteel zeer zwak is, haar geloofwaardigheid herwinnen. De EU is vastbesloten te helpen bij haar hervormingen.
De bedenkingen zijn niet onterecht, zoals blijkt uit de vertragingen bij de hervatting van de civiele missie van de EU om de grensovergang bij Rafah tussen Gaza en Egypte te monitoren. De inzet van de missie, die oorspronkelijk gisteren, woensdag, zou beginnen, is tot stilstand gekomen omdat Israël erop heeft aangedrongen dat Hamas de stoffelijke resten van de laatste gijzelaars die het land vasthoudt, overhandigt.
De EU-missie blijft stand-by en zal worden ingezet bij de grensovergang bij Rafah zodra de omstandigheden het toelaten, zei een woordvoerder van Callas in Brussel. De EU, de belangrijkste donor van de Palestijnen, wil ook bijdragen aan de wederopbouw van Gaza. Brussel heeft sinds 7 oktober 2023 al ruim 550 miljoen euro aan de Palestijnen gegeven. De Commissie gaf blijk van haar bereidheid om verder te gaan dan alleen hulp, door zich bereid te verklaren deel te nemen aan overgangsregelingen voor bestuur in Gaza na het staakt-het-vuren. Dit omvat onder meer het benutten van bestaande EU-missies voor grensbeveiliging, politieopleiding en institutionele capaciteitsopbouw.
De EU heeft ook haar voornemen uitgesproken om deel te nemen aan de Vredesraad, die toezicht zal houden op het herstel en de wederopbouw van Gaza, en weerspiegelt daarmee het verlangen naar een meer centrale politieke rol. “Wij geloven dat Europa een belangrijke rol te spelen heeft en dat wij daar ook deel van moeten uitmaken”, zei Kalas vorige week. “Ik geloof dat Europa niet alleen moet betalen, maar ook moet handelen.”
Het is onduidelijk of het vredesakkoord op lange termijn zal leiden tot een einde aan de vijandelijkheden. Over de details moet nu in een tweede fase worden onderhandeld. De vrede blijft broos en de eerste scheuren zijn al zichtbaar. Israël en de Verenigde Staten benadrukken dat Hamas geen rol kan spelen in de toekomstige regering van Gaza. De EU is bezorgd over berichten dat er veel slachtoffers zijn gevallen in Gaza als gevolg van botsingen tussen Hamas en bendeleden. Er zijn ook berichten dat Hamas zich op brute wijze richt tegen mensen die het beschuldigt van samenwerking met Israël.
De EU is ook verdeeld over de rol van de Israëlische regering in het conflict en die van premier Benjamin Netanyahu. Deze verdeeldheid dwingt de EU vaak om te vertrouwen op verklaringen van de Hoge Vertegenwoordiger of individuele lidstaten, in plaats van op uniforme EU-standpunten, waardoor de rol van de Unie als politieke actor wordt beperkt.
