Geologen van de Universiteit van Adelaide hebben ontdekt dat de krachten die Centraal-Azië hebben gevormd tijdens het dinosaurustijdperk mogelijk afkomstig waren uit gebieden ver weg van de regio zelf. Uit hun onderzoek blijkt dat de oude Tethys-oceaan tijdens het Krijt een onverwachte invloed had op de opkomst en ineenstorting van bergmassa’s over het hele continent. In plaats van te vertrouwen op één enkele dataset, hebben de wetenschappers honderden reeds bestaande thermische geschiedenismodellen gecombineerd die gedurende bijna drie decennia van onderzoek in Centraal-Azië waren gepubliceerd. Door dit enorme archief als één enkele dataset te behandelen, konden ze geologische patronen op de lange termijn identificeren die individuele studies niet gemakkelijk konden onthullen.
Het ruige reliëf van Centraal-Azië wordt doorgaans verklaard als het resultaat van op elkaar inwerkende tektonische bewegingen, veranderende klimaten en processen diep in de aardmantel die de afgelopen tweehonderdvijftig miljoen jaar hebben plaatsgevonden. De nieuwe bevindingen suggereren echter dat dit beeld mogelijk onvolledig is, vooral wat betreft de rol van klimaat- en mantelprocessen. Dr. Sam Boone, lid van het onderzoeksteam, legt uit: “We ontdekten dat klimaatverandering en mantelprocessen slechts een klein effect hebben gehad op het Centraal-Aziatische landschap, dat gedurende een groot deel van de afgelopen tweehonderdvijftig miljoen jaar in een droog klimaat heeft verbleven. Daarentegen kan de dynamiek van de verre Tethys-oceaan direct in verband worden gebracht met korte perioden van gebergtevorming in Centraal-Azië.”
Destijds strekte de Tethys-oceaan zich uit tussen grote landmassa’s en speelde een centrale rol in de mondiale bewegingen van de tektonische platen. De geleidelijke sluiting ervan tijdens de Mesozoïcum- en Cenozoïcum-periodes die de afgelopen tweehonderdvijftig miljoen jaar besloegen, veroorzaakte tektonische veranderingen die zich over Eurazië verspreidden. Hoewel de oceaan zelf is verdwenen en alleen de Middellandse Zee nog over is, lijkt de invloed ervan bewaard te zijn gebleven in de oude bergen van Centraal-Azië.
Tijdens het Krijt zouden dinosauriërs een bergachtig landschap hebben gezien in Centraal-Azië, vergelijkbaar met de huidige Basin and Range-provincie in het westen van de Verenigde Staten. De uitbreiding van de Tethys-oceaanruimte heeft oude convergentiezones gereactiveerd langs een reeks ruwweg evenwijdige bergruggen in Centraal-Azië op afstanden die tot duizenden kilometers verwijderd zijn van de botsingszone in de Himalaya, aldus co-auteur universitair hoofddocent Stein Glory van de Universiteit van Adelaide.
De studie was gebaseerd op thermische geschiedenismodellen waarmee het onderzoeksteam voorheen niet-onderkende geologische processen en stadia van de evolutie van de aarde kon onthullen. Glory legt uit: “Deze modellen zijn gebouwd met behulp van thermochronologische methoden en laten zien hoe rotsen afkoelen als ze naar de oppervlakte worden getransporteerd tijdens het opstijgen van de bergen en de daaropvolgende erosie.”
De onderzoekers melden dat dezelfde aanpak kan worden toegepast op andere delen van de planeet om ons begrip van gebergtevorming en continentale verschuivingen te vergroten. Het onderzoek naar de geologische geschiedenissen van Centraal-Azië werpt dus nieuw licht op de complexe interacties tussen oceanen, continenten en gebergtevorming over miljoenen jaren.
